Tarih Yazımında Atıf, Dipnot ve Kaynak Gösterme

Dürüstlük ve tarafsızlık, açıklık ve şeffaflık, adalet ve hakkaniyet, erişilebilirlik ve denetlene bilirlik, evrensellik, objektiflik gibi niteliklere uygun olarak bir araştırmacı bilimsel anlamda etik davranış göstermiş olabilir. Yaptığı çalışmalarda, şöhret, kar sağlama, kendini yüceltme ve unvan elde etme gibi bir araştırmacının temel amacı bunlar olmamalıdır. Bu oldukça yanlış davranış biçimidir. Bu sürece kaynak taraması; herhangi bir bilgiyi nereden aldığını göstermesi de kaynak göstermek olarak nitelendirilebilir. Önceden yapılmış olan ve yararlanılan çalışmalara atıf yapmak gereklidir. Böylece okuyucular ortaya konan bilginin doğruluğunu güvenirliğini tarafsızlığını ve objektifliğini anlamış olacaktır. Böylece çalışmayı sürdüren kişi kullandığı kaynakların emeğine saygı göstermiş olacaktır. Bu konunun etik tarafı olduğu gibi yasalarla da yasal kısmı da bulunmaktadır. Dipnot, atıf yapmak ve kaynakça gösterme biçimleri çalışılan alan üzerinde küçükte olsa farklılıklar gösterebilmektedir. Belli bir sistemle, dipnot, atıf ve kaynakça göstermek bilimsel iletişimi güçlendirecektir. Doğrudan alıntı ve dolaylı alıntı araştırmacının diğer kaynaklardan alıntı şekilleri olarak belirtilebilir. Atıf şeklinde metnin içinde, dipnot şeklinde sayfanın altında, dipnot şeklinde kitabın sonunda ve dipnot şeklinde bölüm veya makalenin sonunda olmak üzere dört farklı şekilde bilimsel araştırmalarda atıf, dipnot ve kaynak gösterme teknikleri olarak yapılabilir. Kitaplar, süreli yayınlar, arşiv belgeleri, gazete haberleri ve yazıları ve internet kaynakları CMS sistemine göre kaynak olarak gösterilebilir. Bilimsel bir çalışmanın sonunda yararlanılan kaynakların tüm künyesi içerecek şekilde sıralı olarak verilmesine de kaynakça denmektedir. Kitaplar, tek ve iki yazarlı süreli yayınlar tezler, gazeteler ve arşiv belgeleri olmak üzere farklı gruplara ayrılabilir.

Tartışma: Bir Tarihçi Nasıl Konu Tespit Eder

Bir tarihçi yapacağı çalışmaya öncelikle konu tespit ederek başlamalıdır. Yapacağı çalışmanın en önemli parçası konu tespitidir. Çünkü herhangi bir konu belirlemeden konuya başlaması mümkün değildir. Yapacağı iyi bir konu tespiti yapacağı çalışmada pek çok avantaj sağlar, tarihçiyi bir adım öne taşır. Tarihçi çalışacağı uzmanlaşmak istediği alan hakkında genel bir birikimine sahip olmalıdır. Çalışmaya yapacak olan tarihçi, iyi bildiği bilgi sahibi olduğu konunun dışına çıkarsa oldukça zorlanacaktır. Eğer araştırmacı bir bilgi sahibi değilse ve bir alanda uzmanlaşmak istiyorsa, daha önce konuyla ilgili eserleri iyi okumalı ve analizini ederek kendine yol çizmelidir. Tarihçi kafanda belirlediği konu ile alakalı kaynak ya da eser okuması yaparken sadece bir şeyi düşünerek yapmalıdır. Çalışma yaptığı alanda bilgi taraması yapmalı karşısına çıkan ilginç ve önemli bilgilerin tespitini yapmalıdır. Araştırmacı, öncelikle o konu hakkında asgari niteliklere sahip olmalıdır. Örneğin Türk tarihi hakkında çalışacak olan kişi Çince bilmelidir. Bilmiyorsa oldukça zorlanacaktır. Başka bir örnek verecek olursak Osmanlı tarihi üzerine çalışacak olan kişi Osmanlıca bilmelidir. Konuyu tespit ettikten sonra diğer aşama konuyla ilgili ne kadar kaynak bulunduğudur. Çünkü yetersiz kaynak bulunması çalışmayı zorlaştıracaktır. Aday konu ile ilgili bir diğer kural ise, üzerinde çalışılacak olan konunun çalışmaya değecek kadar önemli olup olmadığıdır. Çünkü tarihçi önemli bir miktarda emek harcayacak ve zaman harcayacaktır. Bu yüzden önemlidir. Dördüncü prensip ise, seçilecek olan konunun daha önce çalışılmış olmamasıdır. Bir diğer prensip, üzerinde çalışılacak olan konuyu sevmemizdir. Çalışma yapılması için son prensip ise, güncel hadiseler, tarihçinin çalışmasını yaptığı dönemde kamuoyunda tartışılan ve konuşulan meseleler, günlük siyasi olaylar ve bunların tarihsel temellerinin tespit edilmesine yönelik merak duygusu göz ardı edilmemesidir.

Tarih Araştırmasında Bilginin Temini ve Tasnifi

Tarihçi bir tarihsel çalışma yaparken, sunduğu hipotezin doğruluğunu ispatlamak için bir takım bilgi ve malzeme toplar. Topladığı bilgi ve bir takım malzeme yapacağı çalışmanın temellerini oluşturmaktadır. Üzerinde yaptığı çalışma için olabildiğince detaylı, amacına yönelik ve kapsamlı olması sağlıklı olacaktır. Bir sağlıklı çalışma da edindiği malumatı kayıt altına alması ve düzenlemesidir. Bunu somutlaştırmak için, kaynak kitaplar, arşiv belgeleri, yazıtlar ve maddi kalıntı gibi örnekler verilebilir. Tarihsel bir çalışma yaparken kaynaklardan bilgi toplamak ve bu bilgiyi belli bir düzene göre sınıflandırmak oldukça önem teşkil eder. Tarihsel çalışma yapacak olan araştırmacı, çalışmasıyla ilgili dönem, yer ve mesele gibi bilgilere hakim olursa bu çalışma açısından sağlıklı olacağı gibi araştırmacının da işini kolaylaştıracaktır. Yapacağı çalışma öncelikle bir taslak olarak hazırlanmalıdır. Araştırmacı yani tarihçi üzerinde çalışacağı çalışma için planladığı konuyla doğrudan alakalı eserlerden yararlanmaya başlamalıdır. Günümüzde gelişen teknoloji ile birlikte yer alan bazı bilgisayar programlarıyla birlikte tarama yapmak, bilgi kayıt etmek ve tasnif etmek tarihçiler için oldukça kolaylık sağlamaktadır. Araştırmacı bilgisayar programlarını kullanarak istediği bilgiyi kolaylıkla sınıflandırabilir ve tarama yapabilir. Yeniden ihtiyaç duyduğunda bu bilgilere hızlı ve kolay bir şekilde ulaşma imkanı bulabilir. Araştırmanın devam eden aşamasında biriktirilen malzemenin tasnifinin yapılması gerekir. Dolayısıyla araştırmacı bir yandan yazım aşamasını sürdürürken bir yandan da yeni küçük araştırmalar yapma gereği duyacaktır. Yazı daha çok ilk kapsamlı araştırmaya ve ayrıca gerekli görülmesi halinde yapılacak alt araştırmalara dayanarak gelişir, ilerler ve tekemmül eder. Bu yüzden tarihçi etkili ve yararlı çalışmalar yaparak sunmalıdır

Tarih Araştırmasına Başlamak

Tarihçi, belgelerin uçsuz bucaksız bir yığını ile karşı karşıyadır. Bu yüzden geçmiş yabancı bir gezegen olarak görülmektedir. Tarihsel araştırmalarda bir hipotez oluşturulurken tarihçi, kaynaklarda bulunan deliller kendi fikirleri ve düşünceleri arasında bir denge kurmak zorundadır. Örnek verecek olursak, bir tarihçinin birey olarak ulusal kimliği, dini inancı ve siyasi görüşü vardır. Bir tarihçinin kişiliği ve kişisel çıkarları da araştırmaların odaklandığı noktaları etkilememektedir. Tarihsel çalışmanın konu ve hipotezini belirlemek için düşünce ve öz eleştiri noktasında büyük bir anlaşma gerekmektedir. Tarih hiç şüphesiz tarihçiler tarafından oluşturulmaktadır. Bu yüzden tarihi tek bir varlık olarak düşünmek zorunludur. Bir kısım tarihçiler, tarihin tek bir geçmişten ibaret olduğunu ve bu tarihi de yeniden inşa edilebilir olduğunu düşünmektedirler. Diğer bir deyişle, tarih geçmişin yeniden inşası için bir araçtır. Fakat tarih bir bilmece kadar basit değildir. Fakat geçmiş ile tarihi ayırmak önemlidir. Tarih, geçmişte ne oldu sorusunun kesin cevabı için bir yol değildir sadece titiz bir çalışma için araçtır. Geçmiş ziyaret edilecek bir alan değildir. Geçmişe dönmek mümkün değildir. Tarihsel çalışmanın coğrafi sınırlarını tanımlamak büyük derece önemlidir. Tarihsel bir çalışma yapmak için gerekli dilleri bilmek gereklidir. Fakat bilinmese de Türkçe çeviriler sayesinde çalışma yapmak mümkündür. Tarihsel çalışma için zaman bir sınırlama objesi olabilir. Fakat tarihçi ‘Hangi dönemde çalışma yapmalıyım?’ sorusuna cevap bulmalıdır öncelikle. Son olarak, araştırmacı hangi tarihsel yaklaşımları kullanacağına karar vermesi tarihsel bir projenin kronolojik ve mekânsal özellikleri yardımcı olabilir. Bir tarih araştırmasını diğerlerinden ayıran en önemli fark birçok bileşenden oluşmasıdır. Tarihsel bir çalışmada hipotez geliştirme süreci, hipotezi tanımlamak ve kaynakları belirlemek önemlidir.

Sosyal Ağ Analizi

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte internette gelişmiştir ve dolayısıyla sosyal ağ denilen bir kavram ortaya çıkmıştır. İnsanları anlamanın en iyi yolu bağları incelemektir. Sosyal ağlar insan yaşamının merkezindedir. En büyüğünden en küçüğüne kadar sosyal ağlar, işlev, hareketlilik ve kendine özgü yapısı olan insanın merkezindeki bir alandır. Sosyoloji, antropoloji, psikoloji, tıp, ekonomi, biyoloji ve iletişim sosyal ağ analizinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de ise sadece tarih alanında değiş diğer sosyal bilimlerin alanlarında da yeni yeni karşımıza çıkmaktadır. Tarihçiler sosyal ağ analizini, belirli kaynak grupları üzerinde kullanabilir. İnsanlar kendi çıkar ve amaçlarının peşinde koşarken konum ve otoritelerini genişletir veya dönüştürürler. Sosyal ağ analizi, uygulama, kavram ve yaklaşımları tarih alanında içerisindeki kişiler ve aktörler aralarındaki ilişkiyi gösteren gazetelerden, kadı sicillerine ve kefalet defterlerine kadar farklı kaynak gruplarında denenebilir.

Tarihte Bilgisayarlaşma: Temel Kavramlar ve Örnek Uygulamalar

Tarih biliminde bilgisayar kullanımı 1950’li yılların başında kullanılmaya başlanmıştır. Günümüz de bilgisayar kullanımı ise hemen hemen her alanda olduğu gibi tarih biliminin olmazsa olmazıdır. Günümüzde hemen hemen herkesin kullandığı Facebook’un kurucusu bir tarih bilimcisidir. Birçok tarihçinin yapamadığı bir işi başarmıştır. Metodolojik, elektronik iletişim ve kaynak olmak üzere bu üç madde tarihte bilgisayara dayalı projeler olarak sınıflandırılır. Günümüzde herkesin kullandığı internet, bütün bilimsel alanlarda kullanılan güçlü bir kaynak olmuştur. Artık çoğu bilimde olduğu gibi tarih biliminde de masaüstü çalışmaların yerini web tabanlı çalışmalar almıştır. Dünyadan ve Türkiye’den örnek proje ve uygulamalara, görüntü ve dosyalama, bibliyograf tanımlama, işbirliği ağı, kavramsal modelleme, ve yapay zeka örnek olarak verilebilir. Günümüzde teknoloji ve bilgisayarda gelinen noktada, internet ve bilgisayar tüm bilim alanlarının vazgeçilmezi halindedir. Artık tüm bilimlerle geri dönüşü olmayacak şekilde bütünleşmiştir. Bu bütünleşen alanlara tarih bilimi de dâhildir. Teknolojinin ve özellikle bilgisayarın gelişiminde üniversite mezunu olan bilim insanları yapmıştır. Dünyada bilgisayar kullanımı bilim için kullanılıp daha sonra eğlence alanına yönelirken Türkiye’de ise durum tam tersi olup önce eğlenceye daha sonra bilim alanlarına yeni yeni geçmiştir. Ülkemizde bilgisayarı en son benimseyen bilim dallarıdır. Bu sebeptendir ki tarihte uygulama sayısı azdır.

Muhteva Analizi

Bir ya da daha fazla bir dizi metin içindeki kelimelerin varlığını kullanım sıklığını ve aralarındaki ilişkileri belirlemek için kullanılan bir metottur. Bu metot sayesinde belirledikleri kelimeler kavramlar veya ibarelerin metin içindeki varlığını sayıya dökebilir. Anlamlarını ve aralarındaki ilişkileri tahlil edebilir. Bu metot sayesinde metnin vermek istediği mesaj, yazarı hatta metnin vermek istediği mesajı ve hatta metnin yazıldığı dönemi dahi bilmek mümkündür. Kavram analizi belirli aşamalardan geçerek yapılır. Öncelikle araştırma sorusunu belirlemek ve analize tabi olan örnek metin veya metinleri seçerek başlanabilir. Daha sonra yapılacak olan analizin düzeyini belirlemek gerekir. Sonrasında kavramlar arasında nasıl yapılacağına karar verilmelidir. Son olarak da metni kodlama ve sonuçları tahlil edilerek kavram analizi edilebilir. Kavram analizi yapılırken araştırma sorusunu belirlemek gerekmektedir. Bu soru araştırmanın nereye ve ne için yapılacağını gösterir. Araştırma sorusunu belirledikten sonra araştırmacı sorusunun cevabını bulacağı metne yönelmelidir. Metinlerin analizi bilgisayar aracılığıyla yapıldığı için büyüklükleri sıkıntı olmamaktadır. Yüzlerce sayfa kitaplar, metinler ve tarihsel belgeler bilgisayara yüklendiğinde sıkıntı olmamaktadır. Tesadüfi örnekleme, düzenli örnekleme, kategorileşmiş örnekleme gibi örnekleme teknikleriyle işlenecek verinin yükünü azaltmak mümkündür. Metin seçiminden sonra araştırmacı metni kategorilere ayırmalıdır. Daha sonra kodlanacak verilerin sayısına karar vermelidir. Anahtar kelime bağlamı, kelime kullanım sıklığı, varlık-yokluk belirlenmesi ve sonuçların tahlil edilmesi gibi kurallarla kavramların bağlamlarını, sıklıklarını veya varlık-yokluklarının mı belirleneceğine karar vermelidir. Muhteva analizi, yaygın olarak 1960lı yıllarda kullanılmaya başlanmıştır. Bu tarihten sonra bilgisayarın her alanda yaygınlaşmasıyla muhteva analizi bu alanda kullanılmaya başlanmıştır.